بررسی مؤلفه‌های تمدن معنامحور در مواجهه با بحران اخلاقی علم (مطالعه موردی منظومۀ پیام به انیشتین)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

عضو هیات علمی گروه زبان و ادبیات فارسی . دانشکده ادبیات . دانشگاه تبریز

10.22034/sls.2026.72543.1651

چکیده

منظومه «پیام به انیشتین» استاد شهریار، فراتر از یک اثر ادبی، سندی فرهنگی و تاریخی در نقد مبانی تمدن غرب است. این پژوهش با هدفِ تبیینِ انتقادیِ رویکرد شهریار به آنچه وی «غیرتمدن» می‌نامد، به تحلیل گفتمان معنا‌محور در مواجهه با نبوغ علمی غرب می‌پردازد. روش تحقیق این مقاله، توصیفی-تحلیلی با رویکرد مطالعات تمدنی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شهریار با اتخاذ دیدگاهی تمدن‌ساز، میان «پیشرفت فناورانه» و «اصالت تمدنی» تفکیک قائل شده و تمدن غرب را به‌دلیل گسست علم از اخلاق، در سیر اضمحلال می‌بیند. شاعر با بازخوانی مفاهیم کیهان‌شناختی از دریچه عرفان اسلامی، به نفی اصالت مادی‌انگاری پرداخته و استدلال می‌کند که دانش اتمی انیشتین، تنها در صورت پیوند با توحید می‌تواند به جای ویرانگری، به کشف حقیقت قدسی بیانجامد. نقد شهریار بر سوءاستفاده از فناوری برای تولید سلاح‌های کشتار جمعی، در حقیقت اعتراضی بنیادین به «عقلانیت ابزاری» است که کرامت انسان را فدای سلطه‌گری نموده است. در نهایت، این مقاله تبیین می‌کند که شهریار با دعوت انیشتین به «امپراتوری وجدان» و تمسک به معنویتِ ادیان ابراهیمی، راهکار خروج از بن‌بست تمدن مادی را در بازگشت به عشق، تقوا و علم متعهد می‌داند؛ رویکردی که تمدن ایرانی را به عنوان بدیلی اخلاق‌مدار در برابر مادی‌گرایی معرفی می‌نماید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Examining the Components of Meaning-Based Civilization in Facing the Moral Crisis of Science (A Case Study of the Poem "A Message to Einstein")

نویسنده [English]

  • ahmad farshbafian
Faculty member, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature, University of Tabriz
چکیده [English]

Master Shahriar's poem, "Message to Einstein," serves as a cultural and historical critique of Western civilization. Utilizing a descriptive-analytical method within civilizational studies, this research examines Shahriar’s critical approach to what he labels "non-civilization."



The findings reveal that Shahriar distinguishes "technological progress" from "civilizational authenticity," viewing the West as decaying due to the rupture between science and ethics. By reinterpreting cosmology through Islamic mysticism, the poet rejects materialism, arguing that Einstein’s atomic knowledge can only achieve sacred truth—rather than destruction—if anchored in monotheism.



Shahriar’s condemnation of weapons of mass destruction is a fundamental protest against "instrumental rationality" that sacrifices human dignity for dominance. Ultimately, the article explains that by inviting Einstein to the "Empire of Conscience" and Abrahamic spirituality, Shahriar proposes a return to love, piety, and committed science as the solution to the deadlock of material civilization. This approach positions Iranian civilization as an ethical alternative to modern materialism.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Shahriar
  • Einstein
  • Western civilization
  • semantic discourse
  • instrumental rationality
  • Islamic-Iranian civilization

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 31 تیر 1405
  • تاریخ دریافت: 30 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری: 30 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش: 31 تیر 1405
  • تاریخ انتشار: 31 تیر 1405